سالمندی شتاب گرفت؛ ایران در آستانه ورود به دوره سالمندی شدید جمعیت

پویش نفس: بررسی نتایج پژوهش «مطالعه ساختار سنی و وضعیت سالمندی استانهای کشور در افق ۱۴۳۰» نشان میدهد ایران وارد مرحلهای تعیینکننده از گذار جمعیتی شده است که در آن کاهش مستمر نرخ باروری، افزایش امید به زندگی و تغییرات ساختار سنی، ترکیب جمعیت کشور را با سرعت به سمت سالمندی سوق میدهد. این مطالعه تأکید میکند که سالمندی دیگر تنها یک موضوع جمعیتشناختی نیست بلکه به مسئلهای اقتصادی، اجتماعی، رفاهی و حکمرانی تبدیل شده و برنامهریزی دقیق برای مدیریت پیامدهای آن ضروری است.
بر اساس این پژوهش هرچند اکنون کمتر از ۱۰ درصد جمعیت کشور را افراد ۶۰ سال و بیشتر تشکیل میدهند اما روند تغییرات جمعیتی طی دهههای اخیر نشان میدهد سهم سالمندان در سالهای آینده با شتاب قابل توجهی افزایش خواهد یافت. کاهش نرخ باروری، افزایش امید به زندگی و بهبود شاخصهای بهداشتی از مهمترین عوامل این تحول عنوان شدهاند.
این روند سالمندی را از یک موضوع صرفا جمعیت شناختی به یک مسئله چند بعدی اقتصادی، اجتماعی، سلامت محور و حکمرانی تبدیل کرده است. سالخوردگی جمعیت نه تنها ترکیب سنی و جنسی جمعیت را متاثر میسازد بلکه ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را دستخوش تغییر خواهد کرد. کاهش سهم جمعیت در سنین فعالیت، کاهش رشد اقتصادی، سقوط بازارهای مالی، ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی و فشار بر سیستمهای بهداشتی چند نمونه بارز از مسائل و چالشهای سالخوردگی جمعیت هستند.
سه سناریو برای آینده جمعیت ایران
پژوهش حاضر بر پایه سناریوهای مرکز آمار ایران، سه مسیر متفاوت را برای آینده جمعیت کشور ترسیم کرده است شامل سناریوی محتمل، سناریوی بدبینانه و یک سناریوی تکمیلی که بر پایه تداوم کاهش نرخ باروری در سالهای اخیر تدوین شده است.
در سناریوی محتمل، نرخ باروری در حدود ۱.۶ فرزند تثبیت میشود اما در سناریوی بدبینانه این نرخ به ۱.۳ فرزند کاهش مییابد. پژوهشگران با توجه به آمارهای جدید تولد در کشور، سناریوی سومی را نیز طراحی کردهاند که فرض میکند نرخ باروری از سال ۱۴۰۵ در سطح ۱.۳ فرزند باقی بماند و به اعتقاد آنان بیش از گذشته با واقعیتهای امروز ایران همخوانی دارد.
پنجره جمعیتی ایران در حال بسته شدن است
این پژوهش تأکید میکند که ایران اکنون در آخرین سالهای بهرهبرداری از پنجره جمعیتی قرار دارد و سهم جمعیت در سن کار در بیشترین میزان خود قرار میگیرد و در صورت برنامهریزی صحیح میتواند موتور محرک رشد اقتصادی باشد با این حال کاهش نرخ باروری و افزایش تدریجی جمعیت سالمند این فرصت را محدود کرده و در صورت بیتوجهی کشور را زودتر از انتظار وارد دوره سالمندی خواهد کرد بر اساس این گزارش، پنجره جمعیتی ایران از سال ۱۳۸۵ آغاز شده و تا حدود سال ۱۴۲۵ ادامه خواهد داشت و استفاده مؤثر از این فرصت مستلزم ایجاد اشتغال، سرمایهگذاری، ارتقای سرمایه انسانی و افزایش مشارکت اقتصادی بهویژه برای جوانان و زنان است.
ساختار سنی کشور در حال تغییر است
مطالعه روند تحولات جمعیتی نشان میدهد هرم سنی ایران طی چند دهه گذشته دستخوش تغییرات اساسی شده است. جمعیتی که در دهههای گذشته عمدتاً جوان بود اکنون وارد سنین میانسالی شده و در سالهای آینده همین نسل ترکیب جمعیت سالمند کشور را شکل خواهد داد. پژوهشگران پیشبینی میکنند ایران که از سال ۱۳۹۵ وارد مرحله میانسالی جمعیت شده از حدود سال ۱۴۳۰ وارد فاز سالمندی جمعیت خواهد شد و در این مرحله سهم سالمندان به شکل قابل توجهی افزایش مییابد.
سرعت کاهش باروری از پیشبینیهای رسمی فراتر رفته است
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش، فاصله گرفتن واقعیتهای جمعیتی کشور از پیشبینیهای رسمی گذشته است. در گزارش آمده است که نرخ باروری کل در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱.۳۵ فرزند برای هر زن رسیده، رقمی که بسیار نزدیک به سناریوی بدبینانه مرکز آمار ایران است. همچنین تعداد تولدهای ثبتشده در سال ۱۴۰۴ به ۸۹۲ هزار و ۲۶۸ مورد کاهش یافته و برای نخستین بار تعداد موالید سالانه به کمتر از ۹۰۰ هزار نفر رسیده است و بیانگر شتاب گرفتن روند کاهش باروری در کشور است.
پژوهشگران معتقدند عواملی همچون مشکلات اقتصادی و معیشتی، تورم، افزایش سن ازدواج، تغییر سبک زندگی، گرایش به تکفرزندی و محدود بودن اثربخشی سیاستهای تشویقی فرزندآوری، از مهمترین دلایل این روند به شمار میروند.
سه سناریو، سه آینده متفاوت
بر اساس سناریوی محتمل مرکز آمار ایران، جمعیت کشور تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۹۳.۶ میلیون نفر خواهد رسید اما در سناریوی بدبینانه این رقم به حدود ۹۰.۲ میلیون نفر کاهش مییابد. در سناریوی تکمیلی این پژوهش که بر پایه تداوم نرخ باروری ۱.۳ تنظیم شده، جمعیت کشور پس از رسیدن به اوج خود در حوالی سال ۱۴۲۰ وارد روند کاهشی میشود و در سال ۱۴۳۰ به حدود ۸۷.۲ میلیون نفر خواهد رسید. این بدان معناست که ایران ممکن است پیش از افق ۱۴۳۰ وارد مرحله کاهش مطلق جمعیت شود.
پیامدهای سالمندی برای اقتصاد و نظام رفاه
بر اساس یافتههای این مطالعه، سالمندی جمعیت تنها به افزایش تعداد سالمندان محدود نمیشود، بلکه آثار گستردهای بر بازار کار، نظام سلامت، صندوقهای بازنشستگی و منابع مالی دولت خواهد داشت. کاهش جمعیت در سن فعالیت، افزایش نسبت وابستگی سالمندان، رشد هزینههای درمان و مراقبتهای بلندمدت، افزایش فشار بر نظام تأمین اجتماعی و کاهش پویایی اقتصادی از مهمترین پیامدهایی است که در صورت ادامه روند فعلی، کشور با آن مواجه خواهد شد.
پژوهش تأکید میکند که حتی تغییرات نسبتاً محدود در نرخ باروری میتواند تفاوتهای قابل توجهی در ساختار سنی کشور ایجاد کند و روند سالمندی را با سرعت بیشتری پیش ببرد. بر همین اساس، برنامهریزی برای توسعه خدمات سالمندی، اصلاح نظام بازنشستگی، تقویت خدمات سلامت، بهرهگیری از ظرفیت جمعیت در سن کار و اتخاذ سیاستهای جمعیتی مؤثر، باید در اولویت سیاستگذاران قرار گیرد.



