نسل بعدی ایران چند نفره خواهد بود؟

نفس پرس: محمد رضازاده: ایران امروز هنوز کشوری با جمعیتی بیش از ۸۶ میلیون نفر است؛ اما پرسش مهم این نیست که جمعیت ایران امروز چند میلیون نفر است، بلکه سؤال اصلی این است که نسل بعدی ایران با چه تعداد جمعیت، چه ساختار سنی و چه میزان نیروی جوان وارد آینده خواهد شد؟
آمارهای تازه نشان میدهد مسئله جمعیت دیگر صرفاً موضوعی مربوط به چند دهه آینده نیست. در سال ۱۴۰۴ تعداد ولادتهای ثبتشده در کشور به حدود ۸۹۲ هزار تولد رسید؛ رقمی که نسبت به سالهای گذشته کاهش قابل توجهی را نشان میدهد.
از سوی دیگر، نرخ باروری نیز فاصله قابل توجهی با سطح جایگزینی دارد. معاون وزیر بهداشت در اردیبهشت ۱۴۰۵ اعلام کرد نرخ باروری کشور از حدود ۶.۵ فرزند در دهه ۶۰ به ۱.۶ در سال ۱۴۰۲ و حدود ۱.۳۵ در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ در حالی که نرخ جایگزینی جمعیت حدود ۲.۱ فرزند به ازای هر زن در نظر گرفته میشود.
البته در تیرماه ۱۴۰۵، مدیرکل دفتر جمعیت مرکز آمار ایران نرخ باروری کشور را ۱.۵۶ اعلام کرده است. اختلاف این ارقام نشان میدهد برای تحلیل دقیق باید سال مرجع، جامعه آماری و روش محاسبه شاخص را نیز در نظر گرفت.
چرا عدد تولدها برای آینده ایران مهم است؟
کاهش تولد فقط به معنی کمتر شدن تعداد نوزادان یک سال نیست. هر کاهش تولد، حدود دو دهه بعد خودش را در تعداد دانشآموزان، دانشجویان، نیروی کار، سربازان، متقاضیان مسکن و در نهایت تعداد والدین نسل بعد نشان میدهد.
به زبان ساده، جمعیتی که امروز متولد نمیشود، فردا وارد بازار کار، دانشگاه و تشکیل خانواده هم نخواهد شد.
بر اساس آمار اعلامشده، در سال ۱۴۰۴ تنها حدود ۳۲۰ هزار تولد، فرزند اول بوده است؛ این رقم در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۴۹ هزار تولد گزارش شده بود. کاهش تولد فرزند اول اهمیت ویژهای دارد، زیرا مستقیماً به تعداد خانوادههایی مربوط میشود که وارد چرخه فرزندآوری میشوند.
بنابراین مسئله امروز ایران فقط «تعداد فرزندان خانوادهها» نیست؛ بلکه کوچک شدن ورودی نسل جدید به چرخه جمعیت است.
پیشبینی جمعیت ایران؛ رشد جمعیت تا چه زمانی ادامه دارد؟
یکی از مهمترین نکات در تحلیل آینده جمعیت ایران این است که کاهش رشد جمعیت الزاماً به معنی کاهش فوری جمعیت کل کشور نیست.
جمعیت ایران هنوز به دلیل ساختار سنی نسلهای گذشته و افزایش امید به زندگی، برای مدتی میتواند افزایش پیدا کند. اما سرعت این افزایش کاهش یافته است.
بر اساس پیشبینیهای مطرحشده، رشد جمعیت ایران در صورت ادامه روند فعلی میتواند در حدود سالهای ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۵ به صفر نزدیک شود. پس از عبور از این مرحله، اگر نرخ باروری پایین باقی بماند، احتمال ورود کشور به دوره رشد منفی و کاهش جمعیت کل افزایش پیدا میکند.
این همان نقطهای است که مسئله جمعیت از «کاهش رشد» به «کاهش اندازه جمعیت» تبدیل میشود.
نسل بعدی ایران احتمالاً کوچکتر و مسنتر خواهد بود
کارشناسان جمعیت معتقدند برای درک آینده ایران نباید فقط به عدد جمعیت نگاه کرد؛ ساختار سنی اهمیت بیشتری دارد.
علیاکبر محزون، کارشناس آمار و پژوهشگر حوزه جمعیت، با اشاره به تحولات جمعیتی ایران توضیح داده است که کشور علاوه بر گذار اول جمعیتشناختی، وارد مراحل جدیدی از تغییرات مربوط به خانواده و باروری شده است.
به گفته محزون، افزایش سن ازدواج، تأخیر در فرزندآوری، کاهش باروری، کوچک شدن بعد خانوار و تغییر الگوهای تشکیل خانواده از نشانههای مهم تحولات جدید جمعیتی هستند. او همچنین تأکید کرده است که نرخ باروری ایرانیان بدون احتساب اتباع حدود ۱.۶۵ برآورد شده و این نرخ همچنان پایینتر از سطح جایگزینی است.
این تحلیل یک پیام مهم دارد: مسئله جمعیت فقط با پرداخت وام یا ارائه مشوق مالی حل نمیشود؛ زیرا تصمیم به ازدواج و فرزندآوری تحت تأثیر مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است.
سالمندی؛ چهره دیگر بحران جمعیتی ایران
اگر کاهش تولد یک سوی ماجرا باشد، افزایش سالمندی سوی دیگر آن است.
سازمان ملل در برآوردهای جمعیتی خود اعلام کرده است که سهم جمعیت بالای ۶۰ سال ایران که در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۲ درصد بوده، میتواند تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۳۳ درصد برسد.
یعنی ایران در چند دهه آینده با جامعهای مواجه خواهد شد که سهم افراد سالمند در آن به شکل محسوسی افزایش یافته است.
این تغییر فقط یک مسئله رفاهی نیست. افزایش سالمندی به معنای افزایش نیاز به خدمات سلامت، مراقبت طولانیمدت، بازنشستگی، خدمات توانبخشی و مراقبتهای اجتماعی است.
از طرف دیگر، تعداد افراد در سن کار نسبت به جمعیت سالمند کاهش پیدا میکند و فشار بیشتری بر صندوقهای بازنشستگی و نظام تأمین اجتماعی وارد خواهد شد.
اگر نرخ باروری افزایش پیدا کند چه اتفاقی میافتد؟
نکته مهم در سیاست جمعیتی این است که حتی اگر امروز نرخ باروری افزایش پیدا کند، نتیجه آن بلافاصله در اندازه کل جمعیت دیده نمیشود.
فرض کنیم ایران بتواند طی سالهای آینده نرخ باروری را از محدوده فعلی به نزدیکی سطح جایگزینی برساند. در این حالت، ابتدا تعداد تولدها افزایش پیدا میکند و سپس طی دو دهه، نسل جدید وارد سن تحصیل، اشتغال و تشکیل خانواده میشود.
به همین دلیل سیاست جمعیتی شبیه پروژههای عمرانی نیست که نتیجه آن در چند ماه یا چند سال مشخص شود.
جمعیت با تأخیر زمانی به سیاستها پاسخ میدهد.
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اراک نیز در سال ۱۴۰۴ از اجرای طرح ملی افزایش نرخ باروری با هدف رسیدن به سطح جانشینی خبر داده و بر نقش شبکه بهداشت، حمایت از مادران و ایجاد شرایط مناسب برای فرزندآوری تأکید کرده است.
چرا مشوقهای فرزندآوری به تنهایی کافی نیستند؟
یکی از بحثهای جدی میان کارشناسان این است که چرا با وجود اجرای سیاستهای مختلف حمایتی، روند تولد همچنان نزولی است.
پاسخ را باید در فاصله میان «تمایل به فرزندآوری» و «امکان فرزندآوری» جستوجو کرد.
یک زوج ممکن است فرزند بیشتری بخواهد اما عواملی مانند مسکن، اشتغال، هزینههای آموزش، هزینه مراقبت از کودک، امنیت شغلی مادر، درآمد خانوار و آینده اقتصادی مانع تصمیم آنها شود.
در چنین شرایطی وام یا بسته حمایتی میتواند بخشی از هزینه را کاهش دهد، اما الزاماً نمیتواند احساس امنیت بلندمدت ایجاد کند.
حتی در سیاستهای کلی جمعیت نیز موضوع فقط افزایش تعداد تولد مطرح نشده و بر رفع موانع ازدواج، تسهیل تشکیل خانواده، حمایت از زوجهای جوان و توانمندسازی آنان تأکید شده است.
تهران و شهرهای بزرگ؛ آزمایشگاه آینده جمعیتی ایران
تغییرات جمعیتی در شهرهای بزرگ میتواند تصویری از آینده کشور ارائه دهد.
در برخی کلانشهرها، هزینه مسکن، فاصله محل کار و زندگی، کاهش متراژ خانهها، هزینه مهدکودک و دشواری دسترسی به خدمات مراقبت از کودک، فرزندآوری را پیچیدهتر کرده است.
برای نمونه، در تهران نرخ باروری به سطح بسیار پایینی رسیده و مسئولان شهری در سال ۱۴۰۴ بر توسعه فضاهای مادر و کودک و ایجاد حمایتهای محلی از خانوادهها تأکید کردهاند.
بنابراین سیاست جمعیتی آینده باید از سطح «وام و تسهیلات» فراتر رفته و وارد حوزه شهرسازی، حملونقل، بازار کار، مسکن، آموزش و خدمات شهری شود.
اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، نسل آینده چه شکلی خواهد داشت؟
اگر نرخ باروری پایین باقی بماند، ایران الزاماً در کوتاهمدت با کاهش شدید جمعیت روبهرو نمیشود؛ اما ترکیب جمعیت به تدریج تغییر خواهد کرد.
نسل آینده احتمالاً:
* تعداد کمتری نسبت به نسلهای گذشته خواهد داشت؛
* سهم سالمندان در آن بیشتر خواهد بود؛
* تعداد افراد در سن کار نسبت به سالمندان کاهش پیدا خواهد کرد؛
* خانوادهها کوچکتر خواهند شد؛
* تکفرزندی و بیفرزندی میتواند سهم بیشتری در ساختار خانواده پیدا کند؛
* و هزینه مراقبت از سالمندان برای خانواده و دولت افزایش خواهد یافت.
سازمان ملل نیز در گزارشهای جمعیتی خود تأکید کرده است که ایران در میان کشورهایی قرار دارد که جمعیت آنها در این قرن به نقطه اوج میرسد و سپس وارد مسیر کاهش میشود.
آیا هنوز فرصت برای تغییر وجود دارد؟
پاسخ کوتاه این است: بله؛ اما پنجره فرصت محدود است.
جمعیتشناسی برخلاف بسیاری از حوزهها، با تأخیر بسیار زیاد به تغییرات پاسخ میدهد. حتی اگر امروز شرایط اقتصادی و اجتماعی برای خانوادهها مطلوبتر شود، اثر کامل آن بر ساختار سنی جمعیت ممکن است سالها زمان ببرد.
به همین دلیل، مسئله اصلی سیاستگذاری نباید صرفاً این باشد که «چند نوزاد بیشتر متولد شوند»، بلکه باید پرسید:
چرا خانواده ایرانی فرزند کمتری میخواهد یا چرا نمیتواند تعداد فرزند مطلوب خود را داشته باشد؟
این دو سؤال تفاوت بزرگی دارند.
اگر مسئله، کاهش تمایل باشد، باید سراغ تغییرات فرهنگی و سبک زندگی رفت؛ اگر مسئله، ناتوانی اقتصادی باشد، سیاستهای مسکن، اشتغال و حمایت اجتماعی اهمیت پیدا میکنند و اگر مشکل، ترکیبی از هر دو باشد، سیاست جمعیتی نیز باید چندبعدی طراحی شود.
ایرانِ فردا چند نفر خواهد بود؟
پاسخ دقیق به این سؤال که «نسل بعدی ایران چند نفره خواهد بود؟» به نرخ باروری، مرگومیر، مهاجرت و سیاستهای جمعیتی سالهای آینده بستگی دارد و هیچ عدد واحدی نمیتواند با قطعیت آینده را پیشبینی کند.
اما روندهای فعلی یک تصویر نسبتاً روشن ارائه میکنند: ایران به سمت جمعیتی کوچکتر، سالمندتر و با رشد طبیعی پایینتر حرکت میکند.
ثبت حدود ۸۹۲ هزار تولد در سال ۱۴۰۴، نرخ باروری پایینتر از سطح جایگزینی و پیشبینی نزدیک شدن رشد جمعیت به صفر در دهههای آینده، سه علامت مهم این تغییر هستند.
در طرف دیگر، افزایش سهم سالمندان میتواند تا میانه قرن، ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور را به شکل جدی تغییر دهد؛ سازمان ملل سهم افراد بالای ۶۰ سال ایران را در سال ۲۰۵۰ حدود یکسوم جمعیت پیشبینی کرده است.
بنابراین شاید سؤال اصلی درباره نسل بعدی ایران این نباشد که «چند نفر خواهند بود؟»
سؤال مهمتر این است:
«چه تعداد جوان، چه تعداد سالمند و چه تعداد نیروی فعال اقتصادی خواهیم داشت و آیا ساختار اقتصادی، اجتماعی و درمانی کشور برای آن ایران آماده خواهد بود؟»
پاسخ به این سؤال، آینده واقعی جمعیت ایران را تعیین خواهد کرد.



