دلایل عقبنشینی خانوادهها برای فرزند سوم

آمارهای ارائهشده از سوی مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس نشان میدهد عبور خانوادهها از بیفرزندی به فرزند اول و از تکفرزندی به دوفرزندی، در مقایسه با تصمیم برای داشتن فرزند سوم و چهارم، مسیر هموارتری دارد؛ در مقابل، نماینده مردم اصفهان در مجلس از افزایش سهم تولد فرزند سوم پس از اجرای قانون جوانی جمعیت خبر میدهد؛ دو آماری که ضرورت بررسی موانع فرزندآوری در خانوادههای دارای یک یا دو فرزند را برجسته میکند.
فاطمه سادات کتابچی، مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، با اشاره به وضعیت زنان متأهل در سن باروری گفت: در کشور حدود ۱۵.۵ میلیون زن متأهل در سن باروری داریم که بخشی از آنها بدون فرزند و بخشی دارای یک یا چند فرزند هستند.
به گفته وی، بررسی روند فرزندآوری این گروهها نشان میدهد مسیر عبور از بیفرزندی به تکفرزندی، نسبت به مسیر تکفرزندی به دوفرزندی هموارتر است و هرچه تعداد فرزندان خانواده افزایش پیدا میکند، مقاومت در برابر فرزندآوری مجدد نیز بیشتر میشود.
کتابچی برای توضیح این تفاوت به آمار سالانه فرزندآوری زنان در گروههای مختلف اشاره کرد و گفت: سالانه حدود ۱۵۰ هزار زن بدون فرزند صاحب فرزند اول میشوند که معادل حدود ۲۲ درصد زنان بدون فرزند است.
در گروه زنان تکفرزند نیز سالانه حدود ۱۵۰ هزار نفر صاحب فرزند دوم میشوند؛ رقمی که به گفته وی معادل حدود هشت درصد این گروه است.
اما وضعیت در خانوادههای دارای دو فرزند متفاوت است. کتابچی با اشاره به وجود حدود ۶ میلیون و ۶۸ هزار زن دارای دو فرزند گفت که در سال مورد بررسی، تنها حدود ۱۸۰ هزار نفر از این زنان صاحب فرزند سوم شدهاند. همچنین از میان زنان دارای سه فرزند، حدود ۵۷ هزار نفر فرزند چهارم خود را به دنیا آوردهاند.
سهم فرزند سوم افزایش یافته است
در مقابل این آمارها، امیرحسین بانکیپور، نماینده مردم اصفهان در مجلس، از تغییر سهم تولد فرزند سوم پس از ابلاغ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت خبر داده است.
به گفته وی، پیش از اجرای قانون، ۱۷.۵ درصد تولدها مربوط به فرزند سوم بود، اما در آمار جدید این سهم به ۲۸.۸ درصد رسیده است؛ افزایشی بیش از ۱۱ واحد درصد که بانکیپور آن را یکی از نتایج اجرای قانون جوانی جمعیت دانسته است.
این آمار در کنار ارقام کتابچی، دو وجه متفاوت از مسئله فرزندآوری را نشان میدهد. از یک سو، سهم تولد فرزند سوم در میان کل تولدها افزایش یافته و از سوی دیگر، تعداد زنانی که در گروههای دارای دو یا سه فرزند برای فرزند بعدی اقدام میکنند، همچنان با محدودیت مواجه است.
البته این دو شاخص یکسان نیستند؛ سهم فرزند سوم از کل تولدها با نسبت زنانی که در یک گروه مشخص صاحب فرزند بعدی میشوند تفاوت دارد و نمیتوان آنها را مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرد.
قانون جوانی جمعیت چه تغییری ایجاد کرده است؟
بانکیپور با اشاره به نتایج اجرای قانون جوانی جمعیت گفته است این قانون در تغییر الگوی فرزند سوم خانوادهها نقش داشته و سهم تولد فرزند سوم را افزایش داده است.
با این حال، تحقق هدف افزایش فرزندآوری تنها به تغییر سهم تولد فرزند سوم محدود نمیشود. خانوادهها برای تصمیم به داشتن فرزند بعدی با مجموعهای از ملاحظات اقتصادی، شغلی، مسکن، مراقبت از کودک و شرایط زندگی روبهرو هستند.
در همین زمینه، زهرهسادات لاجوردی، نماینده مردم تهران در مجلس، به بخشی از حمایتهای پیشبینیشده در قانون اشاره کرده است؛ از جمله افزایش حق اولاد و حق عائلهمندی، امتیازهای استخدامی برای افراد متأهل و دارای فرزند، مرخصی ۹ ماهه زایمان و حمایتهای تغذیهای و بهداشتی از مادران.
لاجوردی گفته است حق اولاد نسبت به پیش از اجرای قانون ۱۸.۵ برابر و حق عائلهمندی بیش از پنجونیم برابر افزایش یافته است. همچنین در بیش از ۲۰ فراخوان استخدامی، به ازای تأهل و هر فرزند دو درصد به امتیاز متقاضیان اضافه شده و برای هر فرزند نیز یک سال به سقف سنی استخدام افزوده شده است؛ امتیازی که حداکثر تا پنج سال قابل افزایش است.
این حمایتها میتوانند بخشی از هزینهها و موانع فرزندآوری را کاهش دهند، اما میزان اثرگذاری آنها به استمرار اجرا و دسترسی واقعی خانوادهها به این امتیازات وابسته است.
سیاستهای متفاوت برای خانوادههای متفاوت
کتابچی تأکید کرده است که کمترین مقاومت برای فرزندآوری بیشتر در میان خانوادههای بدون فرزند و تکفرزند مشاهده میشود، اما خانوادههای دارای دو و سه فرزند برای داشتن فرزند بعدی مقاومت بیشتری دارند.
وی پیشنهاد کرده است حتی اگر پنج درصد از خانوادههای تکفرزند برای فرزند دوم و پنج درصد از خانوادههای دارای دو فرزند برای فرزند سوم تصمیم بگیرند، جمعیت قابل توجهی به ظرفیت فرزندآوری کشور اضافه خواهد شد.
این پیشنهاد بر ضرورت شناخت جامعه هدف در سیاستهای جمعیتی تأکید دارد. خانواده بدون فرزند، خانواده تکفرزند و خانواده دارای دو یا سه فرزند، در موقعیتهای یکسانی قرار ندارند و نمیتوان انتظار داشت یک نوع حمایت یا پیام فرهنگی برای همه آنها اثر مشابهی داشته باشد.
از این منظر، افزایش سهم تولد فرزند سوم که بانکیپور از آن خبر داده، در کنار آمارهای مربوط به مقاومت خانوادهها، ضرورت بررسی دقیقتر موانع فرزندآوری در گروههای مختلف را نشان میدهد؛ موانعی که تنها با تبلیغ و توصیه برطرف نمیشوند و به حمایتهای عملی، پایدار و متناسب با شرایط خانوادهها نیاز دارند.
