وقتی کودک میگوید «هیچکس با من بازی نمیکنه»؛ والدین چه کنند؟

نفس پرس: شنیدن جمله «هیچکس با من بازی نمیکند» از زبان کودک برای هر پدر و مادری میتواند نگرانکننده باشد؛ جملهای که ممکن است نشانه یک ناراحتی مقطعی از اتفاقی در مدرسه یا جمع دوستان باشد و گاهی نیز از تجربهای تکرارشونده از تنهایی و کنار گذاشته شدن حکایت کند.
در چنین شرایطی، واکنش والدین اهمیت زیادی دارد. مرز میان دخالت شتابزده و حمایت درست، باریک است و اگر والدین بدون شناخت موقعیت وارد عمل شوند، ممکن است به جای کمک به کودک، اعتمادبهنفس او را تحت تأثیر قرار دهند.
نفیسه عباسی غریب، روانشناس کودک، درباره نحوه برخورد والدین با چنین موقعیتی، بر آرامسازی، شنیدن حرف کودک و شناخت دقیق اتفاقی که رخ داده است تأکید میکند.
وقتی کودک از تنهایی میگوید، فوری راهحل ندهید
عباسی غریب درباره نخستین واکنش والدین میگوید: «شنیدن این جمله از بچهمان که هیچکس با من بازی نمیکنه، برای یک مادر یا پدر واقعاً درد دارد. ممکن است همان لحظه دلمان بخواهد زنگ بزنیم مدرسه، با والدین بچههای دیگر حرف بزنیم یا سریع بگوییم: خب، برو با یکی دیگه بازی کن! ولی قبل از ارائه هرگونه راهحل، بچه نیاز دارد بداند که ما حرفش را جدی گرفتهایم.»
به گفته این روانشناس کودک، نخستین گام در مواجهه با چنین موقعیتی، آرامسازی و اعتبار دادن به احساس کودک است. والدین میتوانند گفتوگو را با جملهای ساده آغاز کنند: «وای عزیزم، انگار خیلی ناراحت شدی؛ میخواهی از اول برایم بگویی چی شد؟»
پس از آن نیز مهم است که والدین واقعاً به حرف کودک گوش دهند؛ بدون اینکه بلافاصله به دنبال مقصر بگردند یا با پرسشهایی مانند «مگر خودت چه کار کردی که باهات بازی نکردند؟» مسئولیت اتفاق را به کودک منتقل کنند.
«هیچکس» همیشه به معنای هیچکس نیست
یکی از نکاتی که در مواجهه با گلایه کودک باید مورد توجه قرار گیرد، معنای کلمه «هیچکس» است. کودکان گاهی به دلیل شدت هیجان یا محدود بودن دایره واژگان، یک اتفاق مقطعی را به کل تجربه خود تعمیم میدهند.
عباسی غریب معتقد است پس از آنکه کودک آرامتر شد، والدین میتوانند با چند پرسش ساده، تصویر دقیقتری از اتفاق به دست آورند.
او پیشنهاد میکند از کودک پرسیده شود: «خب، این اتفاق امروز افتاد یا چند بار دیگر هم تکرار شده؟ زنگ تفریح بود یا سر یک بازی خاص؟ بقیه بچهها دقیقاً چی گفتند؟»
به گفته این کارشناس حوزه کودک، گاهی «هیچکس» یعنی اینکه در همان روز، یک نفر اجازه نداده کودک وارد یک بازی خاص شود؛ اما گاهی همین عبارت نشاندهنده تنهایی تکراری و مداوم کودک است. این دو موقعیت، الزاماً به یک نوع واکنش و حمایت نیاز ندارند.
مهارت دوستیابی را میتوان در خانه تمرین کرد
اگر مشخص شود مشکل کودک بیشتر به ناپختگی مهارتهای اجتماعی یا تجربه طبیعی رد شدن در تعاملات روزمره مربوط است، والدین میتوانند بخشی از این مهارتها را در خانه تمرین کنند.
عباسی غریب در این زمینه انجام بازی نقش را پیشنهاد میکند و میگوید: «اگر یک موقعیت معمول دوستی بوده، میتوانیم در خانه ۵ دقیقه بازیِ نقش انجام دهیم؛ مثلاً تمرین کند و بگوید: میتوانم من هم توی بازیتان باشم؟ یا میشود نوبت بعدی مال من باشد؟»
به گفته او، همین تمرینهای کوتاه میتواند فرصتی در اختیار کودک قرار دهد تا شیوه ورود به بازی یا برقراری ارتباط با همسالان را در خانه تمرین کند و بعد در موقعیت واقعی مدرسه از آن استفاده کند.
چه زمانی والدین باید وارد عمل شوند؟
اما همه موقعیتهای مربوط به کنار گذاشته شدن کودک را نمیتوان صرفاً با تمرین مهارتهای اجتماعی حل کرد. زمانی که پای تحقیر، تهدید، آسیب جسمی یا کنار گذاشتن مداوم در میان باشد، موضوع شکل دیگری پیدا میکند و کودک نباید مسئول حل کردن آن به تنهایی باشد.
عباسی غریب با تأکید بر این مرز میگوید: «اما اگر پای تحقیر، تهدید، آسیب جسمی یا کنار گذاشتنِ مداوم در میان است، وظیفه بچه نیست که تنهایی از پس آن بربیاید. در چنین شرایطی ما موظفیم حتماً با مدرسه هماهنگ شویم و موضوع را پیگیری کنیم.»
در واقع، حمایت از کودک به معنای آن نیست که والدین باید تمام مشکلات اجتماعی او را به جای خودش حل کنند. همانطور که نباید کودک را در برابر موقعیتی که نیازمند مداخله یک بزرگسال است، تنها گذاشت.
از کودک بپرسیم چه کمکی میخواهد
والدین در چنین موقعیتی باید میان حمایت و مداخله تفاوت قائل شوند. ممکن است کودک فقط نیاز داشته باشد کسی حرفش را بشنود و احساسش را جدی بگیرد؛ گاهی نیز لازم است والدین همراه او درباره قدم بعدی تصمیم بگیرند.
عباسی غریب در پایان پیشنهاد میکند والدین از کودک بپرسند: «الان دوست داری فقط به حرفهایت گوش بدهم، یا با هم فکر کنیم ببینیم قدم بعدیمان چیست؟»
این پرسش ساده میتواند به کودک نشان دهد که احساس و نظر او اهمیت دارد؛ در عین حال، به والدین نیز کمک میکند پیش از هرگونه واکنش، بفهمند فرزندشان در آن لحظه به شنیده شدن نیاز دارد یا به کمک برای پیدا کردن راهحل.