مادر باردار و گرانی دارو و مکملها!

نفس پرس: بارداری برای خانوادهای که در انتظار تولد فرزند است، فقط یک دوره مهم عاطفی و خانوادگی نیست؛ از همان روزهای نخست، هزینههای تازهای نیز به سبد خانوار اضافه میشود. آزمایشهای دورهای، سونوگرافی، ویزیت پزشک، تغذیه مناسب و البته داروها و مکملهایی که پزشک برای مادر تجویز میکند، بخشی از این هزینههاست.
در میان این اقلام، مکملهایی مانند آهن، اسیدفولیک، ید، ویتامین D، کلسیم و مولتیویتامینها جایگاه ویژهای دارند. اما افزایش قیمت دارو و مکملها در سالهای اخیر، این سؤال را پررنگ کرده است که خانوادهها، بهخصوص اقشار کمدرآمد، چگونه باید هزینه مراقبت دارویی مادر و جنین را تأمین کنند؟
موضوع زمانی حساستر میشود که بدانیم برخی از این مکملها صرفاً یک انتخاب سلیقهای نیستند و در برنامه مراقبت از مادر باردار جایگاه مشخصی دارند.
وقتی بارداری با یک سبد هزینه جدید همراه میشود
مثبت شدن تست بارداری برای یک خانواده معمولاً آغاز یک دوره جدید است؛ دورهای که هزینههای پزشکی به شکل محسوسی افزایش پیدا میکند. مادر باید به صورت منظم تحت نظر پزشک یا ماما باشد، آزمایشهای لازم را انجام دهد و در صورت نیاز دارو یا مکمل مصرف کند.
در این میان، آهن یکی از شناختهشدهترین مکملهای دوران بارداری است. کمبود آهن و کمخونی از مشکلات مهم دوران بارداری محسوب میشوند و مکمل آهن، بسته به شرایط مادر، میتواند بخشی از مراقبتهای دوران بارداری باشد.
شواهد مرورشده توسط گروه کاکرین نیز نشان میدهد مصرف روزانه مکمل آهن در دوران بارداری میتواند خطر کمخونی و فقر آهن را در زمان زایمان کاهش دهد.
از سوی دیگر، اسیدفولیک نیز بهویژه در دوره پیش از بارداری و ماههای ابتدایی آن اهمیت دارد. بنابراین هزینه این اقلام را نمیتوان کاملاً در دسته هزینههای اختیاری خانوار قرار داد.
قیمت مکملها؛ از چند ده هزار تومان تا چند میلیون تومان
بازار مکملها اما شرایط متفاوتی دارد. در داروخانهها فرآوردههایی با ترکیبات، برند و قیمتهای مختلف عرضه میشوند. یک مادر ممکن است با نسخه پزشک به دنبال یک مکمل مشخص باشد، اما هنگام مراجعه به داروخانه با چند گزینه داخلی و خارجی و اختلاف قیمت قابل توجه مواجه شود.
همین اختلاف قیمت گاهی خانواده را با یک انتخاب دشوار مواجه میکند: آیا باید محصول گرانتر را بخرد یا نمونه ارزانتر را انتخاب کند؟
پاسخ کارشناسان این است که گرانتر بودن یک مکمل لزوماً به معنای ضروریتر یا مؤثرتر بودن آن نیست. نوع مکمل باید بر اساس نیاز مادر، نتایج آزمایشها و نظر پزشک یا ماما تعیین شود.
وزارت بهداشت: برنامه مکملیاری مادران باردار در حال اجراست
در حالی که قیمت مکملها برای خانوادهها به دغدغه تبدیل شده، وزارت بهداشت میگوید بخشی از مکملهای مورد نیاز مادران از طریق شبکه بهداشت در اختیار آنان قرار میگیرد.
احمد اسماعیلزاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، در گفتوگویی درباره وضعیت برنامه مکملیاری اعلام کرده است که برنامه مکملیاری برای گروههای مختلف سنی، از جمله زنان باردار، در شبکه بهداشت کشور در حال اجراست.
او البته به یک مشکل مهم نیز اشاره کرده است: محدودیت اعتبارات.
به گفته اسماعیلزاده، پوشش برنامه مکملیاری در مجموع گروههای هدف حدود ۴۵ تا ۵۵ درصد است، اما با توجه به اهمیت سلامت مادران باردار و کودکان، این گروهها در اولویت قرار دارند.
این اظهارنظر یک واقعیت مهم را نشان میدهد؛ حتی زمانی که سیاستگذار اصل حمایت از مادران باردار را پذیرفته است، تأمین اعتبار میتواند تعیینکننده میزان دسترسی واقعی افراد به مکملها باشد.
چه مکملهایی باید به مادر باردار برسد؟
زهرا طاولی، رئیس اداره سلامت مادران وزارت بهداشت، نیز درباره برنامه مکملیاری مادران توضیح داده است که دفتر سلامت مادران با دفتر بهبود تغذیه جامعه درباره مکملهای مورد نیاز مادران باردار، بهویژه در مناطق محروم، همکاری دارد.
بر اساس توضیحات طاولی، مکملهای دوران بارداری در مناطق محروم شامل اسیدفولیک و ید از یک ماه پیش از بارداری تا سه ماه پس از زایمان است و در سهماهه دوم و سوم بارداری نیز آهن و مولتیویتامین در برنامه قرار دارد.
با این حال، نکته قابل تأمل در اظهارات رئیس اداره سلامت مادران وزارت بهداشت، نقش دانشگاههای علوم پزشکی در تأمین و توزیع این مکملهاست.
طاولی گفته است خرید و توزیع مکملها بر عهده دانشگاههای علوم پزشکی است و اداره سلامت مادران نقش نظارتی مستقیم بر این فرآیند ندارد.
اعتبار محدود؛ حلقهای که ممکن است زنجیره حمایت را قطع کند
اینجاست که مسئله گرانی مکملها از یک موضوع ساده داروخانهای به یک مسئله سیاستگذاری سلامت تبدیل میشود.
اگر یک مادر باردار در یک منطقه برخوردار زندگی کند و توان مالی مناسبی داشته باشد، احتمالاً افزایش قیمت یک مکمل فشار محدودی بر او وارد میکند. اما شرایط برای مادری که در یک منطقه کمبرخوردار زندگی میکند و درآمد خانواده پایین است، کاملاً متفاوت خواهد بود.
اسماعیلزاده درباره محدودیت بودجه برنامه مکملیاری گفته است که گاهی اعتبار اختصاصیافته برای تأمین مکملها کمتر از نیاز واقعی دانشگاه علوم پزشکی است. او همچنین تأکید کرده که سلامت مادران باردار و کودکان باید در اولویت قرار گیرد.
این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند زیرا در مناطق محروم، دسترسی به غذای باکیفیت نیز ممکن است دشوارتر باشد و بنابراین حمایتهای تغذیهای و مکملیاری اهمیت مضاعف پیدا میکند.
یک تناقض مهم
از یک طرف، سیاستهای جمعیتی کشور بر حمایت از فرزندآوری تأکید دارد و از طرف دیگر، خانوادهای که تصمیم به فرزندآوری گرفته است با مجموعهای از هزینههای درمانی و معیشتی مواجه میشود.
اگر قرار است سیاست حمایت از فرزندآوری موفق باشد، حمایت نباید صرفاً به زمان تولد نوزاد محدود شود؛ مراقبت از مادر پیش از بارداری، دوران بارداری و پس از زایمان نیز بخشی از همین زنجیره است.
متخصص زنان: مکملهای داخلی هم میتوانند پاسخگوی نیاز مادران باشند
یکی از راههای کاهش فشار مالی خانوادهها، استفاده منطقی از ظرفیت تولید داخل است.
دکتر مریم کاشانیان، متخصص زنان و نایبرئیس انجمن متخصصین زنان ایران، پیشتر با اشاره به وضعیت مکملهای تولید داخل گفته بود که امروز کشور از ظرفیت مناسبی برای تولید مکملهای دارویی و غذایی برخوردار است و مکملهای داخلی مورد استفاده مادران باردار نیز از کیفیت مناسبی برخوردارند.
کاشانیان بر اهمیت ریزمغذیهایی مانند اسیدفولیک، ید، ویتامین D، آهن و کلسیم در دوران بارداری تأکید کرده و اسیدفولیک را یکی از مهمترین مکملهای این دوره دانسته است. او همچنین بر آغاز مصرف اسیدفولیک پیش از بارداری تأکید کرده است.
این نگاه میتواند برای خانوادهها یک پیام روشن داشته باشد: برای دریافت مکمل مناسب، الزاماً نیازی به انتخاب گرانترین برند بازار نیست.
البته این به معنای توصیه به تعویض خودسرانه دارو یا مکمل نیست. انتخاب فرآورده جایگزین باید با نظر پزشک یا داروساز انجام شود.
گرانی دارو از کجا میآید؟
گرانی دارو و مکمل را نمیتوان تنها به قیمت نهایی در داروخانه محدود کرد. بخش قابل توجهی از هزینه نهایی دارو به زنجیره تولید و تأمین آن بازمیگردد.
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو و معاون وزیر بهداشت، در ماههای اخیر درباره افزایش هزینههای صنعت دارو توضیح داده است.
به گفته پیرصالحی، افزایش قیمت مواد اولیه، نهادههای دارویی، بستهبندی و مشکلات مربوط به تأمین و انتقال برخی مواد اولیه، هزینه تولید دارو را افزایش داده است. او همچنین اعلام کرده که برای حفظ پایداری زنجیره تأمین دارو، اصلاح قیمتها در برخی موارد ضروری بوده است.
پیرصالحی در عین حال گفته است که سیاستگذار به دنبال اصلاح بودجه بیمههاست تا سهم پرداختی مردم کاهش پیدا کند.
این اظهارات در واقع توضیح میدهد که افزایش قیمت دارو فقط حاصل تصمیم یک داروخانه یا شرکت داروسازی نیست؛ مجموعهای از عوامل اقتصادی و ارزی در قیمت نهایی تأثیر میگذارند.
اما مادر باردار چه تقصیری دارد؟
این پرسش اصلی خانوادههاست.
اگر مواد اولیه گران شده، اگر هزینه تولید افزایش یافته و اگر انتقال کالا دشوارتر شده است، در نهایت نباید تمام فشار این زنجیره بر مصرفکننده نهایی قرار گیرد.
بهخصوص زمانی که مصرفکننده یک مادر باردار است که ممکن است به دلیل شرایط پزشکی، امکان حذف یا کاهش مصرف برخی اقلام را نداشته باشد.
تفاوت «ضروری» و «تبلیغاتی»
کارشناسان معتقدند یکی از راههای مدیریت هزینه، تفکیک مکملهای ضروری از محصولاتی است که صرفاً با تبلیغات تجاری به خانوادهها معرفی میشوند.
بازار مکملها طی سالهای اخیر گسترده شده و محصولات متنوعی برای دوران بارداری عرضه میشوند. برخی از آنها چندین ماده مغذی را در یک فرآورده ترکیب کردهاند و قیمت بالاتری دارند.
اما هرچه ترکیبات یک مکمل بیشتر باشد، الزاماً به این معنی نیست که همان فرآورده برای همه زنان باردار ضروری است.
نیازهای تغذیهای هر مادر باید بر اساس شرایط فردی، رژیم غذایی، آزمایشها و نظر پزشک بررسی شود.
مصرف خودسرانه مکمل نیز میتواند اشتباه باشد. حتی درباره اسیدفولیک که از مکملهای مهم دوران بارداری محسوب میشود، دوز مصرفی باید بر اساس شرایط فرد تعیین شود؛ کاشانیان نیز بر این نکته تأکید کرده که مصرف بیش از اندازه برخی مکملها میتواند نگرانکننده باشد.
بیمهها چقدر میتوانند کمک کنند؟
یکی از موضوعات مهم در این میان، نقش بیمههاست.
پیرصالحی درباره افزایش بودجه بیمهها گفته است که اصلاح منابع بیمهای میتواند به کاهش پرداخت از جیب مردم کمک کند.
اما مسئله مکملها پیچیدهتر است. بسیاری از مکملهای غذایی و ویتامینی الزاماً مانند داروهای نسخهای تحت پوشش کامل بیمه قرار نمیگیرند.
بنابراین سیاستگذار میتواند به جای یک نسخه کلی، پوشش هدفمند مکملهای ضروری دوران بارداری را مورد توجه قرار دهد؛ بهخصوص برای مادران کمدرآمد، مناطق محروم و خانوادههایی که توان پرداخت کمتری دارند.
حمایت از مادر باردار؛ هزینه نیست، سرمایهگذاری است
دوران بارداری یکی از مهمترین مقاطع زندگی مادر و جنین است. هرگونه اختلال در مراقبتهای ضروری این دوره میتواند پیامدهایی داشته باشد که هزینه آنها در آینده به مراتب بیشتر از هزینه پیشگیری خواهد بود.
به همین دلیل، سیاستگذاری برای سلامت مادران باردار باید از نگاه صرفاً درمانی خارج شود.
تأمین مکملهای ضروری با قیمت مناسب، تقویت برنامه مکملیاری در شبکه بهداشت، افزایش اعتبارات دانشگاههای علوم پزشکی، توسعه تولید مکملهای باکیفیت داخلی و پوشش بیمهای هدفمند میتواند فشار اقتصادی بر خانوادهها را کاهش دهد.
در این میان، شفافیت نیز اهمیت زیادی دارد. وقتی وزارت بهداشت اعلام میکند مکملهای مشخصی باید به مادران باردار ارائه شود، خانواده باید بداند **کدام مکمل رایگان است، از کجا باید دریافت شود و اگر مکمل در مرکز بهداشت موجود نبود، چه مسیری برای پیگیری وجود دارد.**
مادر باردار نباید میان سلامت و اقتصاد یکی را انتخاب کند
گرانی دارو و مکمل برای بسیاری از خانوادهها دیگر یک مسئله حاشیهای نیست. وقتی هزینههای مسکن، خوراک، درمان و آموزش همزمان افزایش پیدا میکند، حتی خرید یک مکمل ماهانه نیز ممکن است به یک تصمیم اقتصادی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، سیاست حمایتی باید پیش از آنکه مادر باردار به دلیل هزینهها مصرف مکمل ضروری را متوقف کند، وارد عمل شود.
وزارت بهداشت از اجرای برنامه مکملیاری و اولویت دادن به زنان باردار سخن میگوید؛ در عین حال خود مسئولان وزارتخانه نیز محدودیت اعتبارات و افزایش هزینههای زنجیره تأمین دارو را تأیید کردهاند.
بنابراین مسئله امروز فقط این نیست که «مکمل بارداری چقدر گران شده است؟» پرسش بزرگتر این است که آیا نظام سلامت میتواند تضمین کند که وضعیت اقتصادی خانواده، کیفیت مراقبت از مادر و جنین را تعیین نکند؟
پاسخ به این سؤال، بیش از آنکه در داروخانهها جستوجو شود، در سیاستهای حمایتی، بودجه سلامت، پوشش بیمهای و عملکرد شبکه بهداشت کشور قرار دارد.
مادر باردار نباید در حساسترین ماههای زندگی خود نگران این باشد که آیا توان خرید مکمل ماه آینده را دارد یا نه؛ دغدغه او باید سلامت خودش و فرزندش باشد، نه قیمت نسخهای که برای حفظ سلامت هر دو در دست دارد.


