رحم جایگزین زیر ذرهبین فقه و حقوق؛ پشت یک قرارداد چه میگذرد؟

نفس پرس: برای بعضی زنان، بارداری تنها یک تجربه شخصی و خانوادگی نیست؛ گاهی تصمیمی است که میان نیاز مالی، میل به کمک به دیگری و پذیرفتن ماهها سختی جسمی و روحی شکل میگیرد. «رحم جایگزین» در همین نقطه قرار میگیرد؛ جایی که یک زن، جنینی را در رحم خود حمل میکند که از نظر ژنتیکی متعلق به او نیست و پس از تولد، کودک به والدین صاحب جنین سپرده میشود.
پشت این تصمیم اما فقط یک قرارداد و یک فرآیند پزشکی نیست. زنی که این مسیر را انتخاب میکند باید ماهها تغییرات جسمی بارداری را تحمل کند و در نهایت از نوزادی جدا شود که برای مدتی در وجود او رشد کرده است. از سوی دیگر، زوجی که سالها با ناباروری دستوپنجه نرم کردهاند، رحم جایگزین را فرصتی برای تجربه فرزندآوری میدانند. همین دو سوی ماجرا، پرسشهای حقوقی، فقهی و اخلاقی متعددی را پیش روی این شیوه از فرزندآوری قرار داده است.
برای شناخت رحم جایگزین نمیتوان تنها به متن قانون و نظر فقهی بسنده کرد؛ چراکه پشت این احکام و قراردادها، زنانی قرار دارند که به دلایل مختلف وارد این مسیر میشوند؛ برخی از سر نیاز مالی، برخی برای کمک به نزدیکان و برخی نیز به دلایلی که تنها خودشان میتوانند روایت کنند. در این گزارش، روایت سه زن از تجربه رحم جایگزین در کنار توضیحات یک وکیل و یک کارشناس مسائل فقهی قرار گرفته است.
به خاطر پول شروع کردم اما نمیدانستم قرار است اینقدر درگیرش شوم
ثمن یکی از زنانی است که به دلیل نیاز مالی در ۳۱ سالگی تصمیم گرفت رحم خود را به یک زوج جوان اجاره دهد. او به ایسنا میگوید: بیشتر از هر چیزی به دلیل شرایط مالی تصمیم گرفتم این کار را انجام بدهم. آن زمان واقعاً به پولش نیاز داشتم و با خودم گفتم چند ماه سختی است و بعد تمام میشود. اولش خیلی ساده به آن نگاه میکردم و فکر نمیکردم از نظر روحی هم ممکن است درگیرش شوم.
او ادامه میدهد: قبل از شروع، درباره مراحل کار با من صحبت کردند و آزمایشها و اقدامات پزشکی انجام شد. باید چند بار برای مراجعه و بررسی میرفتم و داروهایی هم مصرف میکردم. روزهای اول بیشتر فکرم این بود که همه چیز خوب پیش برود و بتوانم پولی را که قرار است بگیرم، برای زندگیام استفاده کنم.
ثمن با بیان اینکه سختترین قسمت برایش این بود که همه اطرافیان نمیدانستند چرا باردار شده است، میگوید: نمیتوانستم برای همه توضیح بدهم. از یک طرف خودم میدانستم این بچه قرار نیست بچه من باشد و از طرف دیگر بالاخره چند ماه با او زندگی میکنی و حرکاتش را حس میکنی.
او معتقد است کسی که میخواهد وارد این کار شود، نباید فقط به پول آن فکر کند و باید از قبل بداند که این تصمیم ممکن است از نظر روحی نیز برایش سخت باشد.
خواهرم نمیتوانست باردار شود؛ میخواستم گرهی از زندگیاش باز کنم
فاطمه اما روایت دیگری دارد. او نه صرفاً به دلیل شرایط مالی، بلکه از سر عطوفت و برای کمک به خواهرش تصمیم گرفت حمل جنین او را بر عهده بگیرد.
فاطمه میگوید: دلیل من فقط پول نبود. خودم بچه داشتم و خواهرم سالها بود که نمیتوانست باردار شود. وقتی فهمیدم پزشکان پیشنهاد رحم جایگزین را دادهاند، اول خودم به این فکر افتادم که شاید بتوانم کمکش کنم. بالاخره خواهرم بود و نمیتوانستم ببینم این همه سال منتظر بچه است و کاری از دستم برنمیآید.
او ادامه میدهد: البته نیاز مالی هم داشتم و نمیتوانم بگویم اصلاً برایم مهم نبود. من هم زندگی و خرج و مخارج خودم را داشتم، اما اینکه قرار بود این کار برای خواهرم باشد، تصمیم گرفتن را برایم راحتتر کرد. حداقل میدانستم بچه قرار است پیش کسی برود که میشناسم و برایش خوشحال است.
فاطمه میگوید پیش از آغاز فرآیند، درباره مراحل پزشکی و شرایط بارداری با او صحبت شده و آزمایشهای مختلفی انجام داده است. پس از تأیید پزشکان، انتقال جنین انجام شده و او نیز در ادامه بهطور مرتب برای کنترل وضعیت بارداری مراجعه کرده است.
با این حال، این بارداری برای او با تجربههای متفاوتی همراه بوده است: بارداری برای من مثل بارداریهای قبلیام نبود، چون از همان اول میدانستم قرار است در پایان بچه را تحویل بدهم. با این حال، وقتی بچه حرکت میکرد، حس مادرانه به وجود میآمد. نمیتوانم بگویم هیچ احساسی نداشتم، ولی همیشه به خودم یادآوری میکردم که من فقط دارم به خواهرم کمک میکنم تا بچهدار شود.
او میگوید اگر دوباره به آن روزها برگردد، باز هم درباره این تصمیم فکر خواهد کرد، اما به زنی که قصد ورود به این مسیر را دارد توصیه میکند فقط به مبلغ قرارداد نگاه نکند؛ چراکه باید ماهها بارداری و سپس جدایی از کودکی را که مدتی با او بوده است، در نظر بگیرد.
کسی را نداشتم که خرج زندگیام را بدهد؛ خودم باید تصمیم میگرفتم
ناهید نیز از زنانی است که به دلیل شرایط زندگی تصمیم گرفت رحم جایگزین را انتخاب کند. او به ایسنا میگوید: من خانوادهای نداشتم که بتوانم روی کمکشان حساب کنم. خرج زندگی خودم با خودم بود و دنبال راهی میگشتم که بتوانم درآمدی داشته باشم. وقتی درباره رحم جایگزین شنیدم، اولش ترسیدم و اصلاً نمیدانستم باید چه کار کنم.
او ادامه میدهد: خیلی دربارهاش تحقیق کردم و از چند نفر پرسیدم که این کار چطور انجام میشود. چیزی که برایم مهم بود این بود که همه چیز از راه قانونی و پزشکی انجام شود. نمیخواستم وارد کاری شوم که بعداً برای خودم یا بچه مشکلی ایجاد شود.
ناهید میگوید روند رحم جایگزین تنها به آغاز بارداری محدود نمیشود و آزمایشها، مراجعههای پزشکی و بررسی مداوم شرایط جسمی را نیز دربرمیگیرد.
او میگوید: خود بارداری هم برای من آسان نبود. بعضی روزها خیلی خسته میشدم و از نظر روحی هم بالا و پایین داشتم، ولی چون تصمیم گرفته بودم، سعی میکردم ادامه بدهم.
ناهید نیز مانند دو زن دیگر تأکید میکند که اگرچه از ابتدا میدانسته کودک متعلق به او نیست، اما بارداری و احساس حرکات جنین، بیتفاوت ماندن نسبت به کودک را دشوار میکند.
او میگوید: برای من بیشتر از هر چیزی این مهم بود که بعد از تمام شدن بارداری، همه چیز درست و طبق توافق پیش برود. آدم وقتی چنین تصمیمی میگیرد، هم به پول فکر میکند، هم به سلامت خودش و هم به اینکه بعداً چه اتفاقی برای بچه و خودش میافتد.
رحم جایگزین از نگاه قانون چگونه است؟
برای بررسی ابعاد حقوقی رحم جایگزین، با احمد نجاتیفرد، وکیل پایه یک دادگستری، گفتوگو کردیم.
او درباره اجاره رحم یا رحم جایگزین توضیح میدهد: در این روش، جنین تشکیلشده متعلق به زوجین نابارور در رحم زن دیگری که «مادر جانشین» نامیده میشود، قرار میگیرد تا وی دوران بارداری را طی کرده و پس از تولد، نوزاد را به صاحبان جنین تحویل دهد.
نجاتیفرد با بیان اینکه این موضوع مشمول قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور مصوب سال ۱۳۸۲ و آییننامه اجرایی آن است، میگوید: تقاضای دریافت جنین باید به صورت مشترک از سوی زن و شوهر به دادگاه خانواده ارائه شود و دادگاه تنها در صورت احراز شرایط قانونی، مجوز لازم را صادر میکند.
## زوجین متقاضی باید گواهی معتبر ناباروری داشته باشند
این وکیل پایه یک دادگستری ادامه میدهد: بر اساس قانون، زوجین متقاضی باید دارای گواهی معتبر پزشکی مبنی بر ناباروری باشند، زوجه امکان دریافت جنین را داشته باشد و از صلاحیت اخلاقی برخوردار باشند. همچنین هیچیک نباید محجور یا مبتلا به بیماریهای صعبالعلاج باشند، اعتیاد به مواد مخدر نداشته باشند و تابعیت جمهوری اسلامی ایران را دارا باشند.
به گفته نجاتیفرد، زوجینی که جنین را اهدا میکنند نیز باید دارای رابطه زوجیت قانونی و شرعی، سلامت جسمی و روانی، ضریب هوشی مناسب، نداشتن اعتیاد و بیماریهای واگیردار و صعبالعلاج مانند ایدز و هپاتیت باشند. مراکز مجاز درمان ناباروری نیز موظفاند پیش از دریافت جنین، این شرایط را بررسی و احراز کنند.
او سه مرحله اصلی فرآیند استفاده از رحم جایگزین را دریافت گواهی ناباروری، اخذ مجوز از دادگاه خانواده و مراجعه به مراکز تخصصی درمان ناباروری برای انعقاد قرارداد با مادر جانشین عنوان میکند.
نجاتیفرد میگوید هرچند قانون درباره جزئیات قرارداد میان زوجین نابارور و مادر جانشین مقررات مشخصی وضع نکرده است، اما در عمل این قراردادها معمولاً در مراکز درمان ناباروری و بر اساس قراردادهای از پیش تنظیمشده منعقد میشوند.
آیا مادر جانشین میتواند از تحویل نوزاد خودداری کند؟
یکی از پرسشهای مهم درباره رحم جایگزین، وضعیت نوزاد پس از تولد و امکان خودداری مادر جانشین از تحویل کودک است.
نجاتیفرد در پاسخ به این پرسش میگوید: پاسخ منفی است. با توجه به حکم دادگاه، قرارداد میان طرفین و تأیید مرکز درمان ناباروری، مادر جانشین صرفاً مسئول حمل و نگهداری جنین در دوران بارداری است و حقی برای امتناع از تحویل نوزاد ندارد.
او البته اضافه میکند اگر قرار باشد مادر جانشین پس از تولد، نوزاد را برای مدتی مانند دوران شیردهی نگهداری کند، این موضوع نیازمند توافق و قرارداد مستقلی خواهد بود و قانون در این زمینه تکلیفی برای وی تعیین نکرده است.
به گفته این وکیل، در اسناد سجلی و شناسنامه کودک نیز زوجین نابارور به عنوان والدین قانونی شناخته میشوند و نامی از مادر جانشین در مدارک هویتی درج نخواهد شد.
نجاتیفرد تأکید میکند با توجه به ابعاد شرعی و حقوقی رحم جایگزین، رعایت کامل تشریفات قانونی و اخذ مجوزهای لازم ضروری است و هر بار استفاده از این روش باید از مسیر قانونی پیشبینیشده انجام شود تا در مراحل ثبت هویت کودک و سایر امور حقوقی مشکلی ایجاد نشود.
رحم جایگزین از نگاه فقه
پس از بررسی ابعاد حقوقی موضوع، درباره حکم شرعی رحم جایگزین با میثم منادیفرد، کارشناس مسائل فقهی، گفتوگو کردیم.
او درباره حکم کلی رحم جایگزین میگوید: اگر استفاده از رحم جایگزین مستلزم انجام کار حرامی مانند لمس یا نگاه به مواضع حرام نامحرم نباشد، اصل این کار به خودی خود جایز است.
منادیفرد درباره اختلاف نظر فقها در این زمینه نیز توضیح میدهد: در اصل مسئله، اختلاف اساسی به این معنا که یک دیدگاه آن را مطلقاً حرام و دیدگاه دیگر مطلقاً جایز بداند، مطرح نیست؛ اما در جزئیات و آثار فقهی این مسئله اختلاف نظرهایی وجود دارد.
اجرت مادر جانشین با نفقه کودک متفاوت است
این کارشناس مسائل فقهی درباره حقوق مالی مادر جایگزین میگوید: اگر زن صاحب رحم در برابر انجام این کار قراردادی منعقد کرده باشد، میتواند مطابق قرارداد اجرت دریافت کند. همچنین هزینههایی که بر اساس قرارداد یا عرف بر عهده طرف مقابل قرار گرفته است باید پرداخت شود.
او تأکید میکند باید میان اجرت مادر جایگزین و نفقه کودک تفاوت گذاشت؛ چراکه کودک مانند سایر کودکان حقوق مالی خود را دارد و این حقوق ارتباطی با مبلغی که به مادر جایگزین پرداخت میشود ندارد.
نمیتوان زن را مجبور به تحمل خطر جانی کرد
منادیفرد درباره شرایطی که ادامه بارداری برای مادر جایگزین خطرناک شود، میگوید: نمیتوان صرفاً به قرارداد استناد کرد و زن را مجبور به تحمل خطر جانی یا آسیب جدی کرد. اگر شرایط پزشکی خاصی ایجاد شود، باید مسئله با توجه به وضعیت جدید و ضوابط شرعی و پزشکی بررسی شود.
وی درباره احتمال انصراف مادر جایگزین نیز میگوید باید به مفاد قرارداد توجه کرد و اینکه انصراف پیش از انتقال جنین اتفاق بیفتد یا پس از آن و در مراحل مختلف بارداری، میتواند آثار متفاوتی داشته باشد.
به گفته این کارشناس مسائل فقهی، به دلیل حساسیت موضوع، قرارداد رحم جایگزین باید پیش از انتقال جنین با دقت و با پیشبینی وضعیتهای احتمالی تنظیم شود.
مادر جایگزین و مسئله نسب و محرمیت
منادیفرد درباره مسئولیتهای زن صاحب رحم نسبت به کودک نیز توضیح میدهد: اگر زن صرفاً صاحب رحم باشد و تخمک متعلق به زن دیگری باشد، باید میان نقش او در حمل و تولد کودک و مسئله نسب تفاوت قائل شد.
او درباره محرمیت کودک با مادر جایگزین میگوید: نسبت به محرمیت، هر دو مادر محرم هستند، اما درباره توارث، فرزند از صاحب تخمک ارث میبرد که البته در این دیدگاه، اندکی بین نظرات فقها اختلاف وجود دارد.
این کارشناس مسائل فقهی درباره استفاده از اسپرم و تخمک زن و مردی که با یکدیگر ازدواج شرعی ندارند نیز تصریح میکند این فرض با رحم جایگزین برای یک زوج شرعی تفاوت اساسی دارد و در حالتی که زن و شوهر ازدواج شرعی نداشته باشند، فرزند نامشروع است و ملحق به کسی نیست.
وقتی پزشکی استفاده از رحم جایگزین را ضروری میداند
منادیفرد در پاسخ به این پرسش که اگر یک زوج نابارور برای مشاوره مراجعه کنند، آیا استفاده از رحم جایگزین را توصیه میکند، میگوید: اگر از نظر پزشکی استفاده از رحم جایگزین ضرورت داشته باشد و جنین متعلق به زوج شرعی باشد، با رعایت موازین شرعی و قانونی میتوان از این روش استفاده کرد.
پشت یک قرارداد، یک زن و یک تصمیم دشوار
رحم جایگزین در نگاه حقوقی و فقهی، سازوکاری است که با رعایت شرایط و ضوابط میتواند برای زوجهای نابارور امکان فرزندآوری فراهم کند؛ اما روایت زنانی که این مسیر را تجربه کردهاند نشان میدهد این فرآیند فقط مجموعهای از بندهای قراردادی و مراحل پزشکی نیست.
برای یک زن ممکن است نیاز مالی نقطه آغاز این تصمیم باشد، برای دیگری کمک به خواهر و نزدیکان و برای زنی دیگر، تلاش برای تأمین هزینههای زندگی. با این حال، تجربه مشترک این زنان نشان میدهد که بارداری حتی زمانی که جنین از نظر ژنتیکی متعلق به زن حامل نیست، میتواند با تغییرات جسمی و شکلگیری احساسات و وابستگی همراه باشد.
در سوی دیگر، زوجهای نابارور این روش را فرصتی برای تجربه فرزندآوری میدانند؛ اما همین موضوع، ضرورت روشن بودن حقوق و مسئولیتهای همه طرفها را پیش از آغاز فرآیند بیشتر میکند.
در نهایت، آنچه در کنار امکان استفاده از رحم جایگزین اهمیت دارد، تنظیم دقیق قرارداد، رعایت موازین قانونی و شرعی، توجه به سلامت جسمی و روحی مادر جانشین و مشخص بودن وضعیت حقوقی کودک است؛ مسائلی که نشان میدهد پشت یک قرارداد رحم جایگزین، فقط یک فرآیند پزشکی قرار ندارد، بلکه مجموعهای از تصمیمهای انسانی، حقوقی، فقهی و عاطفی در میان است.