
آلودگی هوا در روزهایی که شاخص کیفیت هوا از محدوده قابل قبول عبور میکند، تنها به معنای کاهش دید یا دشوار شدن تنفس نیست؛ آلایندهها میتوانند سلامت دستگاه تنفسی و قلبیعروقی را تحت تأثیر قرار دهند و برای گروههایی از جامعه خطر بیشتری ایجاد کنند. در چنین شرایطی، اگرچه تعطیلی مدارس، محدودیت تردد و توصیه به استفاده از ماسک از جمله راهکارهای مدیریت مواجهه با آلودگی هوا هستند، اما مراقبت از سلامت افراد به تصمیمهای مقطعی محدود نمیشود و بخشی از آن به رفتارهای روزمره، میزان فعالیت بدنی در فضای باز و حتی الگوی تغذیه بازمیگردد.
کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای، بهویژه بیماریهای قلبی و ریوی، از جمله گروههایی هستند که در روزهای آلوده بیش از دیگران به مراقبت نیاز دارند. با این حال، آلودگی هوا مسئلهای محدود به این گروهها نیست و سلامت تمام افراد جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد؛ موضوعی که ضرورت توجه به توصیههای پیشگیرانه را برای همه افراد پررنگ میکند.
فعالیت بدنی در هوای آلوده؛ چه زمانی باید متوقف شود؟
یکی از نخستین توصیههای متخصصان برای کاهش عوارض آلودگی هوا، مدیریت فعالیتهای خارج از منزل است. دکتر مریم حدادزاده شوشتری، فوق تخصص بیماریهای ریه و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، با تأکید بر آسیبپذیری بیشتر برخی گروهها در برابر آلایندهها، معتقد است در شرایط آلودگی شدید، همه افراد باید از فعالیتهای متوسط و شدید بدنی در فضای باز خودداری کنند.
این توصیه برای مبتلایان به بیماریهای تنفسی و قلبیعروقی جدیتر است؛ بهگونهای که حتی فعالیتهای روزمره خارج از منزل نیز میتواند برای این افراد با خطر همراه باشد و بهتر است در روزهای آلوده از خروج غیرضروری خودداری کنند.
البته شدت و نوع آلودگی نیز در تعیین میزان محدودیتها اهمیت دارد. به گفته این متخصص، در شرایط بحرانی مانند وقوع طوفانهای گرد و خاک، توصیه میشود عموم مردم در منزل بمانند؛ اما در سایر شرایط نیز افراد دارای بیماریهای زمینهای باید از حضور در فضای باز پرهیز کنند.
در واقع، یکی از نکات مهم در مدیریت آلودگی هوا، توجه به تفاوت میان افراد و شرایط محیطی است. نمیتوان برای همه افراد و در تمام روزهای آلوده یک نسخه واحد در نظر گرفت؛ چراکه میزان آسیبپذیری افراد و شدت مواجهه با آلایندهها متفاوت است.
ماسک بهتنهایی کافی نیست
در کنار کاهش حضور در فضای باز، استفاده از ماسکهای تنفسی نیز بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش مواجهه با آلایندهها مطرح میشود. با این حال، همانطور که حدادزاده شوشتری اشاره میکند، ماسکها انواع مختلفی دارند و ماسکهای فیلتردار میتوانند در کاهش مواجهه با آلودگی هوا و عوارض آن، بهویژه برای برخی افراد، مؤثر باشند.
اما استفاده از ماسک نباید به معنای مجاز دانستن حضور طولانیمدت در هوای آلوده یا انجام فعالیتهای سنگین در فضای باز تلقی شود. کاهش زمان مواجهه با آلایندهها و پرهیز از فعالیت بدنی در محیط آلوده همچنان از توصیههای اصلی مراقبتی است.
تغذیه؛ سپری کمکی در برابر اثرات آلایندهها
بخش دیگری از مراقبتهای روزهای آلوده به تغذیه مربوط میشود؛ موضوعی که فتحالله پورعلی، مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی، بر اهمیت آن تأکید دارد.
به گفته وی، برخی مواد مغذی به دلیل برخورداری از خاصیت آنتیاکسیدانی میتوانند در برابر اکسیدانها و رادیکالهای آزادی که در بدن تولید میشوند یا از طریق هوای آلوده وارد آن میشوند، نقش محافظتی داشته باشند و از شدت اثرات نامطلوب آنها بکاهند.
در این میان، ویتامینهای C و E از ترکیبات مهم آنتیاکسیدانی به شمار میروند. ویتامین C در انواع میوهها و سبزیجات، بهویژه گوجهفرنگی، کیوی، مرکبات و میوههای فصل پاییز وجود دارد و ویتامین E نیز از طریق مصرف روغنهای گیاهی مانند روغن زیتون، سویا و آفتابگردان، جوانه گندم، آجیل و ماهی تأمین میشود.
اهمیت مصرف میوه و سبزیجات در روزهای آلوده از آن جهت است که این مواد غذایی مجموعهای از ترکیبات مفید را در اختیار بدن قرار میدهند. بنابراین، توجه به مصرف روزانه این گروه غذایی میتواند بخشی از الگوی تغذیه متعادل در روزهایی باشد که افراد در معرض آلایندههای هوا قرار دارند.
روی، منیزیم و لبنیات در رژیم غذایی روزهای آلوده
در کنار ویتامینها، برخی مواد معدنی نیز در توصیههای تغذیهای روزهای آلوده مورد توجه قرار گرفتهاند. پورعلی با اشاره به نقش روی یا زینک در کاهش جذب برخی فلزات سنگین، غذاهای دریایی، عدس، نخودفرنگی و جوانه گندم را از منابع غذایی این ماده معدنی معرفی میکند.
منیزیم نیز از دیگر مواد معدنی مورد نیاز بدن است که در سبزیجات، بهویژه سبزیهای برگپهن و تیرهرنگ مانند اسفناج، یافت میشود.
در مورد مصرف شیر و لبنیات نیز توصیه این کارشناس تغذیه، استفاده از انواع کمچرب است. به گفته وی، از یک سو چربی اشباع موجود در شیر ممکن است بر عملکرد سیستم ایمنی تأثیر منفی داشته باشد و از سوی دیگر، کلسیم موجود در آن میتواند جذب فلزات سنگین را کاهش دهد؛ بنابراین مصرف شیر و سایر فرآوردههای لبنی کمچرب توصیه میشود.
آب کافی و امگا ۳ را فراموش نکنید
تأمین آب مورد نیاز بدن نیز از توصیههای مهم در روزهای آلوده است. پورعلی علاوه بر آب، مصرف نوشیدنیهایی مانند چای سبز و آبمیوههای طبیعی از جمله آب گوجهفرنگی، انار و سیب را نیز مورد توجه قرار میدهد.
از سوی دیگر، ماهیهای چرب مانند قزلآلا به دلیل برخورداری از اسیدهای چرب ضروری و امگا ۳ میتوانند در کاهش اثرات نامطلوب آلودگی هوا نقش داشته باشند.
در کنار این مواد غذایی، پیاز و سیر نیز به دلیل برخورداری از ترکیبات مفید، در الگوی تغذیه روزهای آلوده جای میگیرند. البته نکته مهم آن است که هیچ ماده غذایی بهتنهایی نمیتواند مانع ورود آلایندهها به بدن یا خنثیکننده کامل اثرات آنها باشد؛ تغذیه مناسب بخشی از مراقبتهای تکمیلی است و جایگزین کاهش مواجهه با آلودگی نمیشود.
شیوه پخت غذا هم اهمیت دارد
توصیههای تغذیهای تنها به انتخاب مواد غذایی محدود نیست و روش آمادهسازی غذا نیز اهمیت دارد. مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی توصیه میکند در روزهای آلوده مصرف غذاهای سرخکرده کاهش یابد و روشهایی مانند آبپز کردن، بخارپز کردن و کباب کردن در اولویت قرار گیرد.
این توصیه در کنار مصرف متعادل میوه، سبزیجات، ماهی، لبنیات کمچرب و مایعات کافی، به حفظ یک الگوی غذایی مناسب کمک میکند.
آلودگی هوا با توصیههای فردی حل نمیشود
اگرچه رعایت توصیههای پزشکی و تغذیهای میتواند در کاهش بخشی از آسیبهای ناشی از آلودگی هوا مؤثر باشد، اما نباید مسئولیت مقابله با این پدیده را تنها بر دوش افراد گذاشت. وقتی کیفیت هوا به محدوده ناسالم میرسد، کاهش فعالیت در فضای باز، محدود کردن حضور گروههای آسیبپذیر در محیطهای آلوده و اطلاعرسانی دقیق درباره وضعیت هوا اهمیت پیدا میکند.
از سوی دیگر، توصیه به مصرف مواد غذایی آنتیاکسیدانی نباید این تصور را ایجاد کند که با تغییر رژیم غذایی میتوان بدون نگرانی در معرض آلایندهها قرار گرفت. تغذیه سالم، استفاده از ماسک مناسب و کاهش فعالیت در فضای باز، هر یک بخشی از مراقبتهای فردی هستند و هیچکدام بهتنهایی جایگزین کاهش منابع آلاینده و سیاستهای مؤثر کنترل آلودگی هوا نمیشوند.
در نهایت، آلودگی هوا مسئلهای نیست که بتوان تنها با تعطیلی مدارس، استفاده از ماسک یا توصیه به خوردن برخی مواد غذایی از کنار آن عبور کرد. حفاظت از سلامت شهروندان نیازمند مجموعهای از اقدامات است؛ از مدیریت منابع آلاینده و کاهش مواجهه عمومی گرفته تا مراقبتهای پزشکی و اصلاح رفتارهای روزمره. در این میان، توجه ویژه به کودکان، سالمندان، زنان باردار و بیماران قلبی و ریوی باید در اولویت قرار گیرد.



